Bedhadak awaj ( शरद पवार ) समाजाच्या सर्वात शेवटच्या माणसाच्या डोळ्यातला अश्रू, त्याच्या भुकेच्या आक्रोशाला आवाज देणारी लेखणी आणि शोषितांच्या कंठात उतरणारी ज्वालागीतं ज्यांच्या काळजातून जन्मली, त्या धगधगत्या ज्वालामुखीचं नाव म्हणजे साहित्यरत्न अण्णाभाऊ साठे. हे नाव उच्चारलं की डोळ्यासमोर उभी राहते ती झोपड्यांमधून पेटणारी क्रांती, अन्यायाविरुद्ध उठणारी हिम्मतीची उभी मूर्ती. शिक्षण नाही, सुविधा नाहीत, पण जगण्याची जिद्द आणि लेखनाची आग अशी काही होती की, हा माणूस सामान्य नव्हता तो असामान्य होताच.अण्णाभाऊ साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० साली सांगली जिल्ह्यातील वाळव्यातील एका मातंग कुटुंबात झाला. जातीनं मातंग, पण मनानं तेजस्वी. शाळेची पायरी ओलांडण्याआधीच पोटाची भूक आणि समाजाची दारिद्र्य रेषा त्यांचं आयुष्य ठरवून गेली. लहान वयातच मजुरी, हमाली, रस्त्यावर झोपणं, उपाशी राहणं हे त्यांच्या रोजच्या जगण्यातलं वास्तव होतं. पण या अंधारातही त्यांच्यात एका आगळीवेगळी संवेदना जागी होती. त्यांनी पुस्तकं फारशी वाचली नाहीत, पण आयुष्य मात्र खोलवर वाचलं. माणसांचे दु:ख, भूक, उपेक्षा, आणि संघर्ष हेच त्यांचे गुरु झाले.अण्णाभाऊंनी मुंबई गाठली, काम मिळवण्यासाठी. कामगारांमध्ये मिसळले, त्यांच्या दुःखात सामील झाले, त्यांच्या आश्रूंना शब्द दिले. रिक्षा चालवली, हमाली केली, पण संध्याकाळ झाली की त्यांनी लेखणी हाती घेतली. त्या लेखणीमध्ये अंगार होता, ताप होता, आणि परिवर्तनाची आस होती. त्यांचं लेखन केवळ साहित्य नव्हतं, ते समाजाचं जळतं वास्तव होतं. त्यांनी जे पाहिलं, ते शब्दांत उतरवलं; आणि त्यांच्या प्रत्येक ओळीत धग होती. त्यांच्या लिखाणात जेवढी भूक होती तेवढाच बंडखोरपणा होता.‘फकिरा’ ही त्यांची कादंबरी म्हणजे केवळ एका पात्राची कथा नाही, ती एका जिवंत लढ्याची गाथा आहे. फकिरा हा समाजाच्या अन्यायाविरुद्ध उठलेला मनुष्य आहे. त्याच्या बंडखोरीत अण्णाभाऊंनी स्वतःला पाहिलं होतं. ‘फकिरा’ ही केवळ कादंबरी नाही, ती काळजात पेटवणारी मशाल आहे. ही कादंबरी आजही प्रत्येक क्रांतिकारी मनात फुलत राहते.अण्णाभाऊंचं साहित्य हे शोषितांचं प्रतिबिंब होतं. त्यांनी लोकशाहीर म्हणूनही आपला ठसा उमटवला. त्यांनी लोककला,लावणी, पोवाडा, तमाशा यांच्यातून अन्यायाच्या विरोधात आवाज उठवला. ते रस्त्यावर उभे राहून कविता सादर करत, ढोलकीवर भाषण करत, आणि प्रेक्षकांच्या मनात बंड जागवत. त्यांच्या शब्दांमध्ये प्रचंड ताकद होती. त्यांच्या लेखनातून समाजाचं सत्य फाटकी चादर ओढून झोपलेल्या झोपड्यांमधून दिसू लागतं.आज अण्णाभाऊ साठे आपल्यात नसले, तरी त्यांचे विचार, त्यांची लेखणी, त्यांचे क्रांतीगीत अजूनही जिवंत आहेत. त्यांच्या नावाने विद्यापीठं, स्मारकं, योजना आहेत, पण त्यांचा खरा वारसा जपणं हे आजच्या पिढीचं काम आहे. फक्त त्यांच्या पुतळ्यांना हार घालून, फोटोला प्रणाम करून अण्णाभाऊ जपत येत नाहीत. त्यांचं लेखन वाचणं, त्यांचे विचार समजणं आणि त्यांच्याप्रमाणे अन्यायाविरुद्ध उभं राहणं हीच खरी त्यांना आदरांजली ठरेल.आजच्या तरुण पिढीसमोर शिक्षण आहे, तंत्रज्ञान आहे, सोशल मिडिया आहे; पण तेवढं पुरेसं नाही.अण्णाभाऊंनी कोणत्याही साधनाविना फक्त जिद्दीवर जग जिंकलं. आजच्या तरुणांनी केवळ मोबाईलवर वेळ न घालवता वास्तवाकडे डोळे उघडले पाहिजेत. सामाजिक प्रश्न समजून घेतले पाहिजेत. जात, धर्म, वर्ग, लिंग या भिंती तोडून माणूस म्हणून एकमेकांकडे पाहायला हवं. अण्णाभाऊ साठे यांची खरी प्रेरणा हीच आहे प्रत्येक माणूस माणूस म्हणून जगावा, कुणालाही दबाव, अन्याय, भेदभाव याखाली कुचललं जाऊ नये.जर आज अण्णाभाऊ साठे असते, तर त्यांनी बेरोजगारीवर लेख लिहिला असता, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांवर पोवाडा रचला असता, स्त्रियांच्या सुरक्षेवर जळजळीत कविता केली असती. ते कधीच मौन बाळगले नसते. त्यांनी कधीही ‘जग असंच आहे’ म्हणून हात झटकले नसते. त्यांनी ‘जग असं आहे’ यावर ‘जग असं हवं’ हे दाखवून दिलं असतं. ते आजही एका तरुणाच्या मनात जिवंत आहेत, जेव्हा तो अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवतो.त्यांच्या आयुष्याची कथा म्हणजे संघर्ष, जागृती, आणि आत्मविश्वासाची गाथा आहे. एक अस्पृश्य मुलगा, ज्याला समाजाने डावललं, तो आज लाखो लोकांच्या अंतःकरणात वसला आहे. त्यांनी दाखवलेला मार्ग हा केवळ साहित्यिक वाट नाही, तर सामाजिक परिवर्तनाचा महामार्ग आहे.अण्णाभाऊ साठे हे एक आंदोलन होते. त्यांनी पुस्तकांतून क्रांती केली, लोकगीतांतून बंड शिकलं, आणि आयुष्यभर माणुसकीसाठी लढले. आज जर आपण त्यांचं खरं स्मरण करायचं असेल, तर त्यांच्या शब्दांना कृतीत उतरवायला हवं. त्यांच्या विचारांवर चालणं हाच खरा अभिवादनाचा मार्ग आहे.अण्णाभाऊ साठे हे एक युग होतं असंघटितांचं, मजुरांचं, उपेक्षितांचं आणि क्रांतीचं. आज त्यांच्या स्मृतीला आपण वाकून नमतो, आणि त्यांच्या विचारांना आपल्या पिढीच्या विचारांशी जोडण्याचा प्रयत्न करतो. कारण हा अण्णाभाऊंचाच देश आहे आणि त्यांचा स्वप्नवत भारत आपणच घडवायचा आहे.
